Haydarpaşa Garı’nın restorasyonu sürüyor

Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan yapılan açıklamaya göre(1), İstanbul'un hafızasında simge yapılardan biri olan ve 28 Kasım 2010’da çıkan yangında çatısı zarar gören tarihi Haydarpaşa Garı'nda restorasyon ve dönüşüm çalışmaları sürüyor. Mayıs sonunda alanı ziyaret eden Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, restorasyon çalışmalarının öncesinde bölgede kapsamlı araştırmalar yapıldığını, alanın geçmişinin ve hafızasının detaylı şekilde incelendiğini, restorasyon sürecinin Bilim Kurulu eşliğinde yürütüldüğünü açıklayarak şu bilgileri vermişti:

“Bir asrı aşkın süredir Anadolu’nun dünyaya açılan kapısı olan Haydarpaşa Garı’nı yalnızca restore etmiyor; tarihî hafızasını koruyarak yeniden İstanbul’un yaşamına kazandırıyoruz. Haydarpaşa’da ulaşım işlevini korurken kütüphaneleri, sergi alanları, dijital müze noktaları, arkeoloji müzesi, arkeoparkı ve etkinlik alanlarıyla Anadolu Yakası’nın en önemli kültür ve yaşam merkezlerinden birini oluşturuyoruz”.

Kapanmış taş ocakları yeniden açtırıldı
2019 yılında, dönemin Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, zarar gören dış cephe taşlarının Bilecik Osmaneli ilçesindeki kapanmış Lefke taşı ocaklarının yeniden açtırılarak temin edildiğini belirtmişti. Bilecik’in Osmaneli ilçesinden çıkarılan numune taşlar laboratuvara gönderilmiş ve Haydarpaşa Garı’nın dış cephe taşlarıyla birebir uyumlu olduğu tespit edilince orada açılan taş ocağından sağlanan taşlarla restorasyona devam edilmişti(2).

Haydarpaşa Garı’nda kullanılan doğal taşlar
Haydarpaşa Garı'nın dış cephesinde ana yapı taşı olarak Bilecik'in Osmaneli ilçesinden getirilen Lefke Taşı (kumtaşı) kullanılmıştır. Zemin kat seviyesinde pembe granit (Hereke'den), çatısında ise arduvaz taşı tercih edilmiştir.

Lefke taşı, Bilecik'in Osmaneli (eski adıyla Lefke) ilçesindeki ocaklardan çıkarılır. Ocaktan ilk çıktığında sarımsı tonlarda olan bu taş, oksijenle temas ettikçe zamanla kendine has yeşilimsi bir renk alır. İşlenmesi kolay ancak ustalık gerektiren bir yapı taşıdır.

Lefke Taşı, özellikle Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemlerindeki prestijli anıtsal yapılarda, istasyon binalarında ve dini mimari yapılarda sıklıkla tercih edilmiştir. Mimar Kemaleddin Bey tarafından tasarlanan İstanbul Bebek ve İstanbul Bostancı camilerinde, tarihi Eskişehir Hükümet Konağı’nda, Osmaneli Rüstem Paşa Camisi ve Osmaneli Aya Yorgi Kilisesi’nde ve Tarihi Osmaneli Evleri’nde kullanılmıştır. 2023 yılında Osmaneli Belediyesi tarafından, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi ve İstanbul Ticaret Üniversitesi'nin destekleriyle Türk Patent ve Marka Kurumu'na yapılan başvuru sonucunda Lefke yapı taşına coğrafi işaret belgesi verilmiştir.(3)(4)

Garın özellikle zemin kat kaplamalarında ve temel yataklarında ise Kocaeli'nin Hereke bölgesinden çıkartılan açık pembe renkli granitler kullanılmıştır. İnşaatın yapıldığı dönemde İstanbul'a yakınlığı ve deniz yoluyla taşımaya uygun lokasyonu nedeniyle tercih edilen Hereke granit ocakları, gar binasının zemin kat kaplamaları dışında su basman seviyeleri ve taşıyıcı temel yatakları için gerekli olan dayanıklı ana yapı taşını sağlamıştır. Çok yüksek basınca ve hava şartlarına dayanıklı olduğu için Haydarpaşa Garı'nın rıhtımlarında da kullanılmıştır. Hereke Graniti magmanın donmasıyla oluşan tek renkli/benekli sert bir magmatik taştır ve Haydarpaşa Garı'nın deniz kenarındaki ağır yükünü taşımak için seçilmiştir. [(Korkmaz & Ahunbay, 2011), (Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü [MTA], 2018)]

Çok yüksek basınca, ağırlığa ve deniz suyunun aşındırıcı etkisine karşı aşırı dirençli olan bu magmatik kayaç, genellikle ağır mühendislik projelerinde ve altyapı elemanlarında kullanılmıştır: [5] Marmara Denizi kıyısındaki birçok Osmanlı dönemi liman yapısında, dalgakıranlarda ve rıhtım duvarlarında zemin taşıyıcısı olarak tercih edilmiştir. 1890'lı yıllarda inşa edilen Hereke Fabrika-i Hümâyûnu yani dokuma fabrikası kompleksindeki bazı idari binaların su basmanlarında ve fabrikanın tarihi meydanında yer alan tek parça oyma granit şadırvanlarda kullanılmıştır (Şenel, 2016). Hicaz ve Bağdat Demiryolu hatlarının İstanbul-Kocaeli-Bilecik güzergâhındaki tünel girişlerinde, köprü ayaklarında ve menfezlerin mukavemet gerektiren taşıyıcı bloklarında bu pembe granite yer verilmiştir. (Engin, 2015)

Garın neoklasik üsluptaki dik çatısının tamamı ise aslına sadık kalınarak İspanya'dan ithal edilen siyah renkli arduvaz taşlarıyla kaplanmıştır.

Deniz temalı arkeoloji müzesi
Gar sahasında yaklaşık 10 bin metrekare kapalı alana sahip yeni arkeoloji müzesinin deniz temalı olması ve Türkiye’nin 81 ilinden getirilecek seçkin eserlerin sergilenmesi planlanıyor.

Haydarpaşa Gar sahasında ayrıca yaklaşık 20 bin kişilik etkinlik alanı oluşturuluyor. Proje kapsamında yaklaşık 150 bin metrekarelik alanda peyzaj düzenlemeleri yapılacak. Haydarpaşa sahili yeniden kamusal kullanıma açılacak.

Kaynaklar:
1. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/kultur-ve-turizm-bakani-ersoy-haydarpasa-garindaki-restorasyon-calismalarini-inceledi/3948717
2. https://www.yarin11.com/tarihi-haydarpasa-garinin-dis-cephe-taslari-osmaneliden
3. https://www.cumhuriyet.com.tr/yasam/haydarpasa-gari-da-onunla-yapildi-osmaneli-lefke-tasina-cografi-isaret-2064747
4. Selim, H., Karakaş, A., & Coruk, Ö. (2019). Tarihi eserlerde doğal yapıtaşı olarak kullanılan Lefke taşının (Osmaneli/Bilecik) jeolojik ve mühendislik özellikleri. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, 10(3), 1019-1032. https://doi.org/10.24012/dumf.521090 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/818424
5. Avşaroğlu, N.(2020) Anadolu’nun Binlerce Yıllık Doğaltaşları. https://www.academia.edu/130346341/ANADOLUNUN_DO%C4%9EALTA%C5%9ELARI
6. https://www.kadikoy.gov.tr/haydarpasa-gari-ilcemiz
7. Korkmaz, T. & Ahunbay, Z. (2011). Haydarpaşa Garı'nın yapısal analizi ve taş koruma sorunları üzerine bir değerlendirme. Vakıf Restorasyon Yıllığı, 2(3), 45–62.
8. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. (2018). Marmara Bölgesi endüstriyel hammadde ve doğal taş kaynakları envanteri (Yayın No. 412). MTA Genel Müdürlüğü.
9. Şenel, V. (2016). Osmanlı'dan cumhuriyete bir sanayi mirası: Hereke Fabrika-i Hümâyûnu ve tarihi dokusu. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
10. Engin, V. (2015). Hicaz ve Bağdat demiryolları: İmparatorluğun son büyük altyapı hamlesi (3. baskı). Yitik Hazine Yayınları.