OBELİSK/DİKİLİTAŞ

Yapımına 2. yüzyılın sonunda başlanan Hippodrom, 4. Yüzyılda Constantinus tarafından Roma’daki Circus Maximus’tan esinlenilerek tamamlanmıştır. I. Theodosius döneminde Hippodrom’a zafer anıtı olarak dikilen obelisk, günümüzde dikilitaş olarak bilinmektedir.

Tarihçe

MÖ 15. yüzyılda Firavun III. Tutmosis'in saltanatının 30. yıl dönümü için Yukarı Mısır'daki Amun-Ra Tapınağı'nın önüne dikilmiş olan Obelisk, 4. yüzyılın sonlarında Hippodrom'a getirilmiştir.

Yapısal Özellikler

Obelisk/dikilitaş dört tarafı hiyeroglif kitabeli üst ucu piramit şeklinde yontulmuş yekpare bir granittir. Ağırlığı 200 ton olan yekpare taşın Mısır’dan getirilişinin ne kadar sürdüğü bilinmemekle birlikte, şehrin valisi Proclus yönetiminde Hippodrom’un spinası üzerine 32 günde dikilmiştir. 19,6 m yüksekliğindeki obelisk, arenanın orta aksında, 7,05 x 7,10 m büyüklüğünde bir kaide üzerine yerleştirilmiştir. Her ikisi de oyma kabartmalarla süslenmiş, farklı boyutlarda iki mermer blok üzerinde durmaktadır.

Kabartmalar

Taşın en tepesinde piramit biçiminde yontulan uçta, dikdörtgen çerçeve içinde Firavun III. Thutmosis ile Mısır Tanrısı Amon Ra karşılıklı olarak el ele görülürler. Mermer bloklar üzerindeki kabartmalar I. Theodosios’u, ailesini ve saray erkânını tasvir etmektedir. Kuzey tarafındaki alçak kabartmalarda Arcadios ve eşinin Hippodrom’da kathisma denilen İmparator locasında oturdukları görülür. Yanlarında da saray erkânından biri vardır, bunun Gotların reisi Gainas olması muhtemeldir. Güneyinde I. Theodosios, sağında iki oğlu ve solunda II. Valantinianus ile bir araba koşusunu seyretmektedir. Doğusunda I. Theodosios, iki oğlu ile askerlere ücretlerini dağıtırken veya bir oyunu seyrederken görülür. İmparator, elinde oyunu kazanana verilecek bir çelenk tutmakta; mızıkacılar, pan düdüğü denilen yedi kamışlı düdükler çalmaktadır. Batı tarafında İmparator I. Theodosios tahtında otururken sol tarafında imparatoriçe, sağında iki oğlu, Arkadios ve Honorios tasvir edilmiştir.

Kitabeler

Alt blokun iki yanında Yunanca ve Latince yazılar, diğer yanında obeliskin dikilişini ve Hippodrom’daki oyunları gösteren kabartmalar vardır. Yunanca yazılardan birinde ‘Yerde yatan bu sütun şehrin valisi Proclus'un yardımı ile dikilmiştir’ denilmektedir. Taşın ağzından yazılmış olan Latince kitabede ‘Önceleri direnmiştim, fakat yüce efendimiz Theodosios’un emrine boyun eğdim ve Proclus'un idaresi altında 30 günde yükselmeye mecbur oldum’ ifadeleri yer almaktadır.

Osmanlı Dönemi

Sultanahmet Camisi’nin yapımı sırasında temel kazılarından çıkan toprak Hippodrom’a döküldüğü için zemin yükseldiğinden, dikilitaşın altındaki mermer bloklar toprak altında kalmıştır. İngiliz araştırmacı C. T. Newton, Nisan 1857'de kaidenin etrafında bir kazı yaparak en alt seviyeye kadar açmıştır.

Dikilitaşın kaidesi, etrafı demir parmaklıklı kare bir çukurun içinde bulunmaktadır.

Kaynakça

Eyice, Semavi. (1994). 'Dikilitaş', Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, cilt 3, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları Ortak Yayını, İstanbul, s. 51–52.

Müller-Wiener, Wolfgang. (2001). İstanbul’un Tarihi Topografyası 17. Yüzyıl Başlarına Kadar Byzantion-Konstantinopolis İstanbul, Çev. Ülker Sayın, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, s. 65–66.

Yücel, Erdem. (1966). 'Dikilitaş', İstanbul Ansiklopedisi, C. 8, Koçu Yayınları, İstanbul, s. 4551–4555.