Mor Kiryakus Manastırı Anıt Müze Olacak

Kıra Dağı eteklerindeki Ayrancı köyünde 5. yüzyılda Süryani Hıristiyanlar tarafından 2 bin 500 metrekare alanda inşa edilen (yerüstünde) iki katlı manastırın restorasyonu üç aşamada tamamlandı. Yapımında kesme kalker, moloz bazalt ve siyah bazalt taşının kullanıldığı (1) manastırın adında yer alan mor kelimesinin Süryani Hristiyanlığında aziz anlamına geldiği(2a), manastırın yapıldığı yerin “Mor Kuryakos ve annesi Yuliti"nin mezarı olduğu belirtiliyor (2b). Öte yandan manastıra Deraqira adının söylenmesinin nedeni birçok sebebe bağlanmıştır. Kimisi yapıda kullanılan bazalt taşının siyah olmasına, kimi yapıyı kullanan kişilerin haykırışına, kimi yakınında bulunan Kıra Dağı’na kimisi de yapıda kullanılan taşların siyah bazalttan olmasına bağlamıştır (Şimşek, 2008:440).

2017 yılında temizlik çalışmaları ile başlanan manastırın restorasyonunun birinci etabı Dicle Kalkınma Ajansı, ikinci etabı İl Özel İdaresi, üçüncü etabının da Kültür ve Turizm Bakanlığı finansmanıyla yürütüldü.

Restorasyonun ilk etabında manastırın giriş kapısı, güney cephesinin tamamı, mezar odası ve mezar odasının doğu cephesi ile ikinci kattaki tüm odalar yenilendi. İkinci etabında da çevre duvarı yapıldı, kilise mekanı ve orta avlu restore edildi. Üçüncü etabında ise turizm karşılama alanı, çevre düzenlemesi ve peyzaj çalışması yapıldı.

Süryani Hıristiyanları tarafından kutsal kabul edilen Turabidin bölgesinin en uç noktasındaki Mor Kiryakus Manastırı, bölgede yer alan 80’e yakın kilise ve manastır içinde önemli bir yer tutuyor. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün aktarımına göre Manastıra girişteki ana kapı üzerinde ve iç avluyu iki bölüme ayıran kemerli kapının üzerinde olmak üzere Süryanice yazılmış iki taş kitabe mevcuttur. İlk kitabede Haleb’li Salibo isimli bir şahıstan bahsedilmekte, ancak manastırın yapım tarihi hakkında bir bilgi verilmemektedir.

4. yüzyılda Halep’ten Turabidin bölgesine gelerek insanları vaftiz edip Hıristiyanlaştıran misyoner keşişler, özellikle Kuzey Mezopotamya Ovası’na hakim tepe ve kayalıklar üzerine manastırlar kurmayı bir gelenek haline getirmişlerdir. Kıra Dağı’nın Kuzey Mezopotamya Ovası’na bakan doğu yamacına kurulmuş bulunan Mor Kiryakus Manastırı da böyle bir düşüncenin ürünü olduğu varsayılıyor. Ancak bölgenin ilk manastırlarından biri olması ve inşasından sonra yeni manastırların açılmasına ön ayak olması açısından önemli bir eserdir. Mor Kiryakus manastırı, dehlizlerle yeraltına uzanan bir yer altı katıyla birlikte üç katlı bir yapıdır. Dıştan dikdörtgen planlı, içten de geniş iki kare planlı kapalı bir avlu ve bu avlunun etrafında kemerli payendelerin gerisinde odalar yer almaktadır. Özellikle Manastır Patriği’nin yatak odası olarak kullandığı oda tavanını oluşturan sekizgen dilimli taş kubbenin, yıldızlı haçların mimari yapısında, üstün bir sanat değeri vardır (3).

Yapının restorasyon öncesi durumu, Rojat Aksoy Işık ve Tahsin Korkut tarafından mimari ve sanat tarihi disiplini içerisinde ele alınmış ve rölöve planları ile ortaya konularak 2019 yılında yayımlanmıştır (1).

Notlar:
(1) Aksoy Işık, R., Korkut, T., (2019) Mor Kuryakos (Dera Qira) Manastırı'nın Mimari Açıdan Bir Durum Değerlendirmesi, Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 3, S. 2, s. 40-62. (https://www.academia.edu/41451980)
(2a) Mor kelimesi Süryani Hristiyanlığında Süryani Hristiyanlığında bir saygı unvanıdır ve unvan, azizlerin Hristiyan isimlerinden önce yerleştirilir. https://en.wikipedia.org/wiki/Mar_(title)https://en.wikipedia.org/wiki/Mar_(title)
(2b) Şimşek, M. (2008). Batman Mor Kuryakos Manastırı’nın Dünü ve Bugünü, Batman: I. Uluslararası Batman ve Çevresi Tarihi ve Kültür Sempozyumu.
(3) Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü