KALENDERHANE CAMİSİ

İstanbul’un fethinden sonra camiye dönüştürülerek Kalenderhane Camisi adını alan kilise yapısı, Bozdoğan Kemeri'nin 16 Mart Şehitleri Caddesi’ni kestiği köşededir. Fatih Sultan Mehmed’in vakıfları arasındadır. 

Fatih Sultan Mehmet Dönemi 

Fetihten sonra kuşatmadaki hizmet ve gayretleri sebebiyle Kalenderi tarikatı dervişlerine zaviye olarak tahsis edilmiştir. Caminin hangi tarafında olduğu tam olarak bilinmeyen manastırın keşiş odaları 15. yüzyılda zaviye olarak hizmet vermiş, harim kısmı ise tevhithane-semahane olarak kullanılmıştır. Bu sebeple Kalenderhane İstanbul’da fetihten sonraki ilk Mevlevihane sayılmaktadır. Kalenderhane Camisi’nin yanına Fatih Sultan Mehmed tarafından bir medrese yaptırıldığı ve Sultan II. Bayezid döneminde Müeyyedzade Mustafa Efendi’nin burada müderris olduğu arşiv belgelerinden tespit edilmektedir. 

16. Yüzyıl Onarımları 

16. Yüzyılda Dârüssaâde Ağası Maktul Beşir Ağa, camiyi tamir ettirerek yanına medrese inşa ettirmiştir. Arpa Emini Mustafa Efendi, caminin büyük kapısının önüne bir mektep yaptırmıştır. 

Kilise Geçmişi 

Kalenderhane Camisi olarak bilinen yapı bir süre Diakonissa Kilisesi sanılmışsa da 1935’te Akataleptos Manastır Kilisesi olabileceği ortaya çıkmıştır. Yapılan araştırmalarda, apsis duvarı üzerinde, ikonoklast dönem öncesinin İstanbul'daki tek duvar mozaiği panosu bulunmuştur. Yapının Justinianos döneminden kaldığı düşünülen kemerleri ve iki sütunla bölünmüş girişi vardır. Muhtemelen 8. yüzyılda burada bulunan eski kilisenin üzerine yeni bir merkezi planlı kilise yapılmış, bu yeni kilisenin apsisi eski kilisenin apsisini ve üzerindeki mozaiği örtmüştür. Ayrıca yan hücrelerden birinde, her ikisi de ‘Kyriotissa’ başlığını taşıyan iki Meryem Ana freski bulunmuştur. Bu sebeple kilisenin Akataleptos Manastırı’na ait olmakla beraber Meryem Ana’nın adını taşıması muhtemeldir. 

Komnenoslar Dönemi 

Kalenderhane Camisi olarak kullanılan bina, Komnenoslar döneminde (11.-12. yüzyıllar) kendinden önceki tüm yapılara ait unsurları bünyesine alarak inşa edilmiş olmalıdır. Bizans kiliselerindeki apsisin iki yanında bulunan ‘protesis’ ve ‘diakonikon’un düzenli olarak yapılmadığı, karışık planlı bir şapeller dizisinden yararlanıldığı anlaşılmaktadır. 

Mimari Özellikler 

İkonastasis ve Galeri Katı 

Yapının bema (sunak) bölümü ile naosu birbirlerinden ayıran ve galeri katına kadar yükselen bir ikonostatisi vardı. Bugün bu büyük ikon taşıyıcı perde duvarın yan açıklıkları, üzerlerindeki bezemeler kısmen tahrip edilmiş olarak, caminin doğu ayakları üzerinde durmaktadır. 

Kapalı Yunan Haçı Düzeni 

Ana mekânda, Bizans dini mimarisinin karakteristik bir özelliği olan kapalı Yunan haçı biçiminin binaya ağır bir görünüm veren köşe duvarlı şekli uygulanmıştır. Haçın dört kolunun üstleri beşik tonozlarla örtülüdür. Ortada pencereli kasnaklı bir kubbe vardır. Haçın güneydeki sağ kolu iki sütuna binen üçüz kemerle dışa açılmıştır. Binanın doğusundaki apsis çıkıntısı günümüze ulaşamamıştır. Haçın doğu kolu ve apsisle bema bölümlerinin iki yanında Bizans mimarisinde ‘pastaforyon’ denilen yan mekânlar yer alır. 

Yan Mekânlar ve Değişiklikler

Son derece düzensiz planlara sahip bu küçük mekânlarda zamanla büyük değişiklikler yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu değişiklikler, yapının uzun yüzyıllar boyunca hem dini hem de sosyal amaçlarla kullanılmasıyla ve farklı ihtiyaçlara göre düzenlenmesiyle ilişkilidir.

Kalenderhane Camisi, gerek Bizans dönemi kalıntıları ve sanat eserleri ve gerekse Osmanlı dönemindeki işlevi ve ek yapılarıyla, İstanbul’un çok katmanlı kültür mirasını yansıtan önemli bir eserdir. 

Kaynakça

Ayvansarâyî, Hüseyîn Efendi, Alî Sâtı Efendi ve Süleyman Besîm Efendi. (2001). Hadîkatü’l-Cevâmi: İstanbul Câmileri ve Diğer Dinî-Sivil Mi‘marî Yapılar, Haz. Ahmed Nezih Galitekin, İşaret Yayınları,  s. 228.

Eyice, Semavi. (2001). 'Kalenderhane Camii', DİA, C. 24, s. 251-254.

Göyünç, Nejat. (1984). 'Kalenderhane Camii', İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, no.34, s. 485-494.

Kuban, Doğan. (1994). 'Kalenderhane Camii', Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 4, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, s. 396-398.

Kuban, Doğan. (2007). Osmanlı Mimarisi, YEM Yayınları, s. 76, 219.