YENİ CAMİ

Eminönü’nde liman ve ticaret bölgelerinin önünde yer almakta olan külliyeye zamanla kütüphane, muvakkithane türbe ve çeşmeler de ilave edilmiştir.

Kadın Bâniler

Osmanlı hanedanına mensup kadınlar İstanbul’da önemli imar faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Bunlardan biri Yeni Cami’dir. Sultan III. Mehmed’in validesi Safiye Sultan’ın inşasına karar verdiği ve 9 Nisan 1598'de başlattığı proje, yaklaşık yetmiş yıl sonra Sultan IV. Mehmed’in annesi Hatice Turhan Sultan tarafından 30 Ekim 1665’te tamamlatılmıştır.

Evliya Çelebi’de Yeni Cami

Evliya Çelebi, Yahudi yerleşiminin bulunduğu bölgede arazilerin istimlakindeki uygulamayı ima ederek caminin ‘zülmiye’ olarak adlandırıldığını kaydeder. Şehitkapısı ile Balıkpazarı Kapısı arasında Yahudi yerleşiminin bulunduğu İstanbul Liman girişinde inşa edilen cami ve külliyenin yapımında türlü aksilikler yaşanmıştır. Bânisinin vefatıyla onlarca yıl âtıl kalan külliye arazisinde yeniden oluşmuş Yahudi mahallesinde tekrar istimlak yapılması gerekir. Ancak bu defa adaletle hareket edildiğinden halk arasında cami ‘adliye’ olarak isimlendirilir.

Mimarlar

Caminin yapımına Mimarbaşı Dâvud Ağa tarafından başlanır. Cami için kazılan temelden su çıkması üzerine Mimarbaşı Dâvud Ağa uçları kurşunla kaplanmış uzun kazıklar çaktırıp, kazıkları birbirine bağlayarak temel attırır. Rodos’tan getirdiği taşlarla caminin duvarları yükselmeye başladığında vefat eder. Mimarbaşı Dalgıç Ahmed Ağa camiyi bitirmekle görevlendirilse de Sultan III. Mehmed ardından Valide Safiye Sultan Eski Saray’da vefat eder. Yıllar sonra Hatice Turhan Valide Sultan’ın talimatıyla yapımına tekrar başlanır.

Döneminde deniz kenarında yapılan en büyük yapı olan Yeni Cami, Mimarbaşı Meremetçi Mustafa Ağa’nın sorumluluğunda tamamlanır.

Mimari Özellikler

Klasik Osmanlı mimarisinin revaklı avlulu şemasını devam ettiren cami merkezi plana sahiptir. Şehzade tipolojisinin klasik dönemdeki en farklı varyasyonudur. 35,50 m×40,90 m ölçüsünde dikine düzenlenen dikdörtgen planlı harim ortada dört kollu ayaklar üzerinde sivri kemerlere oturan ve pandantiflerle geçişi sağlanan 16,20 m çapında bir kubbe ile örtülüdür. Bu ana kubbe dört yönde yarım kubbelerle yanlara doğru genişletilmiştir.

Yeni Cami; iki yanda yer alan, üstte geniş bir saçakla örtülü, sütunlar üzerinde mukarnaslı başlıklara oturan sivri kemerli galerili cepheleriyle oldukça hareketli bir görünüme sahiptir. Muhtemelen üç ayrı mimarın elinden çıkmasından kaynaklı, plan bakımından değişik doğrultularda benzer yarım simetriler meydana getiren eşsiz bir eserdir. Ayrıca oldukça etkileyici çini, kalemişi, ahşap ve taş süslemelere sahiptir.

Yapı Malzemeleri

Caminin yapı malzemesi kesme küfeki taşı, mermer ve tuğladır. Cami ile avlunun beden duvarlarında ve minarelerde kesme küfeki taşı, yan galerilerdeki cephelerde, avlunun revak cephelerinde, kapı ve alt sıra pencere açıklıklarında mermer, örtü sisteminde ise tuğla kullanılmıştır.

Avlular

Caminin dış avlusunu oluşturan sur duvarı, 19. yüzyılın ikinci yarısında Galata Köprüsü yapıldıktan sonra etrafındaki dükkânlarla birlikte yıktırılmıştır. Avlusu da cami ile çarşının arasından yol geçirilerek ortadan kaldırılmıştır.

Hünkâr Mahfili ve Hünkâr Kasrı

Caminin hünkâr mahfilinde kullanılan sütunlardan biri Hanya Fatihi Yusuf Paşa tarafından getirilmiştir. Sütun, sarı rengi sebebiyle altın sanılarak, padişahtan ganimet saklandığı iddiasıyla paşanın katledilmesine sebep olur. Caminin güneydoğu köşesinde yer alan ve hünkâr mahfiline geçişi sağlayan hünkâr kasrı üç katlı olarak düzenlenmiştir. Alt ve orta kat kesme küfeki taşı; üst kat, taş ve tuğlanın kullanıldığı almaşık örgülü duvarlara sahiptir.

Külliye ve Mısır Çarşısı

Külliye olarak tasarlanan Yeni Cami’nin, türbe, darülkurra-darülhadis, sebil çeşme ve arastası vardır. Arasta, yapıldığı dönemlerde Valide Çarşısı, Yeni Çarşı isimleriyle anılmış, XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren Mısır Çarşısı adıyla tanınmıştır.

Kütüphane ve Muvakkithane

Sultan III. Ahmet döneminde (1724-1725) yıllarında türbenin önündeki revakın sağına bir kütüphane yaptırılmıştır. Caminin güneyinde avlu duvarının köşesine 1813’te muvakkithane inşa edilmiştir.

Kaynaklar

Ayvansarâyî Hüseyîn Efendi, Alî Sâtı Efendi ve Süleyman Besîm Efendi. (2001). Hadîkatü’l-Cevâmi, İstanbul Câmileri ve Diğer Dinî-Sivil Mi‘marî Yapılar, Haz. Ahmed Nezih Galitekin, İşaret Yayınları, s. 61–63.

Çobanoğlu, Ahmet Vefa. (2013). 'Yenicami Külliyesi', DİA, C. 43, s. 439–442.

Eyice, Semavi. (1994). 'Dâvud Ağa', DİA, C. 9, s. 24–26.

Kahraman, Seyit Ali ve Akbayar. (1996). Nuri. Sicil-i Osmanî: Osmanlı Ünlüleri, Haz. Mehmed Süreyya, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, C. 5, s. 1699.

Kahraman, Seyid Ali ve Dağlı, Yücel. (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, C. 1, Yapı Kredi Yayınları, s. 259–261.

Kuban, Doğan. (1994). 'Yeni Cami Külliyesi', Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 7, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, s. 464–467.

Kuban, Doğan. (2007). Osmanlı Mimarisi, YEM Yayınları, s. 371–378.

Selaniki Mustafa Efendi. (2001). Tarih-i Selaniki. I–II, Haz. Mehmet İpşirli, Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa. (2018). Nusretname: Tahlil ve Metin (1106–1133 / 1695–1721), Haz. Mehmet Topal, TÜBA.

Uluçay, M. Çağatay. (1980). Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu, s. 56–57.